ilâmaşallah

(сексуалдык жактан) кубаттуу, жарактуу, күчтүү.

iktidarsız 1.бийликсиз, күчсүз, эрксиз.

2.жөндөмсүз, талантсыз. 3.мед. (сексуалдык жактан) жараксыз, күчcүз, импотент.

iktıdarsızlık,-ğı 1.күчсүздүк, эрксиздик.

2.жөндөмсүздүк, эби жоктук. 3.(эркек үчүн) жыныстык жактан

жараксыздык.

iktifa эск.  канааттануу, ыраазы болуу, шүгүрчүлүк кылуу. ~ etmek (бир

нерсеге) канааттануу, ыраазы бо- луу. küçük kazançla ~ etmek аз да болсо,  көптөй  көрүү,  тапканына

ыраазы болуу.

iktisadî   1.экономикалык,   чарбалык.   ~ devlet   kuruluşu/teşekkülü   мамле-

кеттик экономикалык түзүлүш. ~ buhran/kriz экономикалык кри- зис. 2.экономдуу, үнөмдүү, рента-

белдүү.

iktisadiyat,-tı эск.  экономика.

iktisap,-bı  эск.   ээ  болуу,  колго  алуу,

табуу. ~ etmek ээ болуу, алуу. ~ı hukuk etmek укукка ээ болуу.

iktisat,-dı  экономика,  эл  чарбасы.  İ~

Vekâleti эск. Экономика Ми- нистрлиги. 2.үнөм, сарамжал, эсептүүлүк,  чарбачылдык.  3.топ-

тоо, жыйноо. ~ etmek/yapmak 1) чарбачылык/экономиканы жүргү- зүү. 2) үнөмдөө. ~ ilmi экономика

илими.

iktisatçı экономист.

il   1.   ил,   административдик   аймак,

дабан, вилает. 2.өлкө, журт. gurbet iller чет жерлер. Türkiye’nin doğu

~leri Түркиянын чыгыш илдери/

аймактары.

ilâ арасы, ортосу, жакын. beş ~ on kişi

беш-он  киши.  dokuz  ~  on  arası

тогуз менен ондун ортосу.

ilâç,-cı 1.дары, эм, ылаажы, дабаа, шы- паа. ~ almak 1)дары алуу. 2)дары

ичүү.   ~la   tedavi   дары   менен

дарылоо/айыктыруу. ağrı kesici ~ оору басуучу дары. ateş düşürücü ~ эттин ысыгын түшүрүүчү дары. 2.чара, амал, айла жол. 3. уу, дары (бир нерсени жоготуу үчүн), дезинфекция. 4.химиялык кошул- ма/зат. boru açma ~ı түтүк тыгы- нын ачуучу дары. ~ içmek дары ичүү. ~ kılavuzu/kitabı фармаколо- гия. ~ yazmak дары/ рецепт жазуу.

дары чачуу (бактарга,  талаага),

дезинфекция, ууландыруу (курт-

кумурскаларды).

ilâçlı  1.дарылуу,  дарыланган.  2.баль-

замдалган. 3.дары чачылган, дез- инфекцияланган,   ууландырыл- ган (курт-кумурскага каршы).

ilâçsız 1.дарысы, дабаасы жок. 2. айла- сыз, чарасыз. 3.оœолбос, түзөлбөс.

ilâh 1.Кудай, Жараткан, Эгем, Теœир. 2.

өтм. кудайы, атасы. müzik dünyasının ~ı музыка дүйнөсүнүн кудайы. ~ gibi келишимдүү, сулуу

(эркек).

ilâhe Теœир аял, Теœирче.

ilâhî 1.диний гимн, диний ыр. ~ oku-

mak диний ырларды ырдоо. 2. Те- œирге тиешелүү/мүнөздүү, Те- œирден келген. ~ arzu Кудайдын

эрки. 3.укмуштай сонун, шумдук, таœ каларлык.

ilahi 1.Оо, Кудай! Оо, Теœир! (Кудайга

кайрылуу). 2.Кудая тобо! кантип ушундай        болсун! (таœ калуу иретиндеги сырд. с. ). ~, İnci, neler

söylüyorsun! Кудая тобо, Инжи, эмне деп турасыœ!

ilâhiyat,  -tı теология. ~  âlimi теолог. ~

fakültesi теология факультети.

ilâhiyatçı теолог.

ilâm 1. ук.  соттун өкүмү/чечими (жа-

зуу түрүндө). 2.кабарлоо, билди- рүү, угузуу. ~ etmek эск. билдирүү, кабарлоо.

ilâmaşallah        1.түбөлүк,        өмүр        бою.

ileri

2.какшык Кудай салбасын! көз тийбесин! ~ işimiz yolunda! Кудай салбасын, ишибиз күрүлдөп жүрүп атат (какшык иретинде).

ilân 1.жарыя, кабар, билдирме, ачыкта- ма, декларация. 2.кулактандыруу,

афиша, реклама, анонс. ~ acentesi кулактандыруу бюросу. ~ tahtası кулактандыруу   тактасы.   ~ı   aşk

сүйүүсүн билдириш. ~ etmek 1)ку- лактандыруу, жарыялоо, ачыктоо. 2)жаюу, таратуу. ~ vermek (газе-

тага/журналга) кулактандыруу берүү.

ilâncılık,-ğı  1.(газета,   журналга)  ку-

лактандыруу топтоо/жарыялоо иши. 2. реклама, реклама иши.

ilânen кулактандыруу жолу менен.

ilânihaye түбөлүк, өмүр бою, такай. bu

~ böyle devam edemez ki бул өмүр бою ушинтип турбайт да.

ilâve 1.кошумча, улама, толуктама. 2. тиркеме, толуктоо. 3.арттырма, чо- œойтмо,  көбөйтмө.  ~  etmek  ко-

шумчалоо, улоо, толуктоо.

ilâveli 1.кошумчаланган, толукталган, кошумчасы  менен.  ~  ikinci  baskı

толукталган экинчи басылыш. 2.өтм. апыртылган, калпты-чын- ды койгулаштырган.

ilâveten кошумча түрүндө, үстүнө ко- шуп, толуктап, кошумчалап. mektubu ~ катка кошумчалап.

ilçe илче (ил'дин ичиндеги) админи- страциялык бирдик, район.

ile (бирге жазылганда -la, -le). 1.менен

(жандооч). ateş ~ oynama! от ме- нен ойнобо! benim ~ мени менен. senin    ~   сени   менен.   2.менен

(байл.). Hasan ile Haydar ava çık- mışlar Хасан менен Хайдар ууга чыгышыптыр.  3.аркылуу,  натый-

жасында, улам. çok çalışmakla bunu bitirebiliriz катуу иштесек, муну  бүтүрө  алабыз.  bütün  köy

onların   sesi   ~   uyandı   айылдын

баары        алардын үнүнөн улам ойгонду. 4.кыймыл атооч менен келип,  аракетти   бышыктайт: ona mektup yazmakla kata etmişim ага кат жазганым туура  болгон эмес экен. tatili anılarımı yazmakla geçirdim        каникулду эскерүүлө- рүмдү жазуу менен өткөрдүм. 5.себеп, шарт билдирет. ben en- stitünün yollamasıyla gittim мен институттун жолдомосу менен бардым. 6.өлчөм, ченем билдирет: onları kiloyla sattık аларды кило- лап саттык. 7.маалында, маалы менен, убагында. sabahla dünya bambaşka göründü эртеœ менен дүйнө таптакыр башкача көрүндү. 8.каалоо, тилек сөздөрү иретинде колдонулат: afiyetle yiyin тама- гыœар аш болсун! selametle gidin! саламат баргыла! ~ beraber/birlik- te 1)менен бирге/ чогуу. vergisi ~ beraber        салыгы менен чогуу. 2)кезде, маалында, тушта. kışın gelmesiyle beraber кыштын кели- ши менен. 3)карабастан, болсо да. sadece on iki yaşında olmakla bera- ber motorlar hakkında epey bilgisi var он эки эле жашта болсо да, мотор жөнүндө көп нерсе билет. 4)болуп эле тим болбой, эле эмес, менен катар. iyi bir sanatçı olmakla beraber, mükemmel bir anne мык- ты санатчы эле эмес,мыкты эне дагы.

ilen, inen диал.  ile. ilenç, -ci каргыш. ilenmek каргоо.

ilerde к.  ileride.

ileri 1.илгери, алдыга. ileri gidemiyor- duk илгери жыла алмак эмеспиз.

2.алдыœкы. yolun ~si çok virajlı жолдун        илгериси ийри-буйру. 3.келечек, алдыдагы мезгил. ~imiz

kış  алдыбызда  кыш.  4.аск.   бет

iletken

маœдайда, каршыда. 5.алдыда (са- ат). saatim iki dakika ~de саатым эки мүнөт алдыда. 6.өйдөкү, жо- горку. ileri sınıflarda okuyanlardan takım оluşturuldu жогорку класста окугандардан   команда   түзүлдү. 7.мурун,  илгери.  8.алдыœкы,  би- ринчи. ~ fikirler алдыœкы пикир- лер.   9.алдыга.   masayı   ~   çekin үстөлдү алдыга тарткыла. 10.аск. алга! (буйрук). ~si 1)келечек, алды жак. 2)алдыœкы жак/тарап. ~ al- mak 1)(бир нерсени) алдыга жыл- дыруу.  2)  (бирөөнүн)  кызматын жогорулатуу.  3)(саатты)  алдыга жылдыруу.   ~   atılmak   1)алдыга атып        чыгыш.        2)аск.        чабуулга өтүш. ~den beri илгертен бери. ~ çıkmak  алдыга  чыгуу.  ~  geçmek озуп  кетүү,  (башкаларды)  артта калтыруу,  ишинен  көтөрүлүү.  ~ gelenler алдыœкы/көрүнүктүү ки- шилер.  ~  gelmek  1)келип  чыгуу, пайда  болуу,  натыйжасы  болуу. bu hadiseler şundan ~ geliyor бул окуялар мындан чыкты. 2)алдыга чыгуу,  өнүгүү-өсүү,  кызматынан жогорулоо.  ~  geri  etmek  чатак- ташуу,  мушташуу.  ~sini  gerisini düşünmeden алды-кийинин ойло- бой, шашылыш. ~ geri konuşmak/ lâflar etmek/ söylemek ойду-тоону сүйлөө. ~ gitmek 1)алдыга кетүү, өсүп-өнүгүү. 2)чектен  чыгуу. ~yi görmek алдын ала билүү. ~ görüş 1)алдыœкы  көз  караш.  2.  кыраа- кылык,  көзү  ачыктык.  ~  görüşlü кыраакы,  көсөм,  алдын ала  көрө билген. ~ götürmek (кылык-жору- гу) чектен ашуу, кыжыр кайнатуу.

~  marş!  аск.   алга!  (команда).  ~ sürmek 1)алдыга карай жүргүзүү/

айдоо. 2.(бир сунуш/пикирди) ал- дыга коюу, сунуш кылуу. ~ var- mak к.  ~ gitmek. ~ yaş улгайган

курак.

ilerici алдыœкы, прогрессивдүү. ~ teori алдыœкы теория. ~ fikirler алдыœ- кы пикирлер.

2.алдыœкы тарапта, каршыда. ~ bunu  göz  önünde  tutmalısınız  ки-

йин муну эстен чыгарбашыœыз керек.

ilerleme 1.илгерилеме. 2.жылыш, өсүш,

өнүгүш, прогресс, жетишкендик. ilim ve teknikteki ~ler илим менен техникадагы жылыштар.

ilerlemek 1. илгерилөө, алдыга жылуу.

1. 2.өсүү,  өнүгүү,  жакшыруу.  3.ар- 

туу,  күчөө,  чоœоюу.  şüphem  gün

geçtikçe ilerledi шектенүүм күн өткөн сайын артты. 4.убакыт өтүү. gece  bir  hayli  ilerlemiş,  dönme

zamanı түн бир далай болуптур, кайтар маал болуптур. 5.күчтөнүү, оорлошуу. hastalık ilerledi оорусу

күчөдү. 6.(иштен) жогорулоо.

ilerlemiş кеч (убакыт). ~ saat кеч саат.

gecenin   ~   saatinde   түндүн   бир

оокумунда. ~ yaş улгайган жаш.

ilerletmek        1.илгерилетүү,        алдыга жылдыруу. 2.өнүктүрүү, өстүрүү,

жакшыртуу. Türkçesini ilerletti түркчөсүн жакшыртты. 3.(кызма- тын) жогорулатуу.

iletici жеткирүүчү, туюндуруучу, кабар берүүчү, өткөрүүчү.

iletim 1.физ.  өткөргүчтүк. 2.жеткирүү.

1. 3.тех. ысыктын берилиши, конвекция. 

iletişim 1.өз ара  катнаш, кабарлашуу,

билдириш, туйдуруш, коммуни- кация. 2. тех. байланыш, кабар- лашуу  түрлөрү  (телефон,   теле-

граф,   факс,    интернет,    кат ж. б. ).

iletişmek  өз  ара  кабарлашуу,  байла-

нышта болуу.

iletken  1.айтып/жеткирип  барган,  ка- бар   берген,   кабарчы.   2.жетки-

рүүчү,    улаштыруучу.    3.    физ.

ilik

өткөргүч. ~ damarlar бот. өсүм- дүк клеткаларына азык ташуучу тамырлар.

iletki мат. бурч өлчөгүч, транспортир.

iletmek 1.алып баруу, жеткирүү, улаш- тыруу.   2.кабарлоо,   айта   баруу.

Ahmet Bey’e selâmlarımı iletin Ахмет Бейге салам айта барыœыз. 3.физ.   өткөрүү.

ilga эск. жоюу, жок кылуу.

ilgeç,-ci 1.англис төөнөч. 2.илмек, ил- гич (кийимдин), аскыч, кармагыч.

kalemin ~i калемдин кармагычы. 3.

грам.  жандооч.

ilgi 1.илик, байланыш, жакындык, тие-

ше. ~yi kesmek байланышын үзүү (бирөө менен). ne ~si var? эмне тиешеси  бар?  2.кызыгуу,  көœүл

буруу. ~ çekici көœүл бурдурган, өзүнө тарткан. ~ duymak кызыгуу. 3..хим.        заттардын       кошулма

жөндө-мүнүн артышы (белгилүү шарттар ичинде). ~ alanı (бирөөнүн)      кызыккан/тиешелүү

тармагы. ~sini çekmek көœүлүн буруу. ~ eki грам. тиешелүүлүк мүчөсү(-гы/-кы):  dünkü  кечээки.

onlarınki алардыкы. ~ göstermek көœүл буруу,  жакшы  мамиле жасоо. ~ toplamak к.  ~ çekmek. ~

uyandırmak кызыгуу туудуруу. ~ zamiri грам. таандык ат атооч.

ilgilendirmek        1.кызыктыруу,        көœүл

бурдуруу, көœүл бөлдүрүү. bu beni ilgilendirmez бул мени кызыктыр- байт. 2.тиешелүү/караштуу болуу.

işçileri ilgilendiren bir karar жумушчуларга тиешелүү бир чечим.

ilgileniş кызыгыш, көœүл бөлүш.

ilgilenmek  1.кызыгуу,  тартылуу,  жа- кындык  туюу,  алек  болуу.  arka-

daşım antikayla ilgilenir жолдошум антикварга кызыгат. 2.көœүл бөлүү/буруу.

ilgili 1.байланыштуу, тиешелүү, тиеше-

си бар, караштуу. matematikle ~ bilimler математикага тиешеси бар илимдер. 2.жооптуу, жоопкер, милдеттүү. ~ kişiler жооптуу ки- шилер. ~ler жооптуулар, тиеше- лүү кишилер. ~ makamlar тиеше- лүү органдар.

ilgisiz   1.кызыксыз.   2.тиешеси/байла-

нышы жок. 3.кызыкпаган, кайди- гер, көœүл кош, кайрымсыз.

ilgisızlik 1.кызыксыздык, тажатмалык,

апатия. 2.кайдигерлик, көœүл коштук, түртө салмалык.

ilhak,-kı 1.кошуп алма, кошумчалама,

кирме (бир уюмга ж. б. ). 2.басып алма, бийлиги алдына алма. ~ etmek кошуу, кошумчалоо, толук-

тоо.

ilham илхам, шык, дем, демөөр. ~ almak

илхам алуу, шыктануу, демденүү,

демөөр алуу. ~ etmek илхам/шык/ дем/демөөр берүү. ~ perisi илхам периси,   муза,   шык   булагы.   ~

vermek илхам берүү.

ilhan   тар.        илхан,   хан,   император

(монголдордо).

ilhanlık,-ğı  1.империя  (монголдордун).

1. 2.императорлук, бийлик (монгол хандыктарынын). 

ilhat,-dı        динсиздик,        кайырдиндик, атеизм.

ilik I, -ği илик, бүчү, топчулук. düğme

~i топчунун илиги/топчулугу/ бүчүсү.

ilik   II,   -ği   анат.    (сөөктүн)   чучугу.

murdar ~ жүлүн. ~lerinde duymak сөөгүнө/чучугуна жетүү, тереœ таасир берүү. ~ine/~lerine geçmek

сөөгүнө өтүү/жетүү. ~ gibi 1)чу- чуктай (таттуу, даамдуу). ~ gibi pişmiş/olmuş жакшы бышырылган

(мис. эт). 2)жакшынакай, жагым- дуу, болтойгон (аял). ~lerine işlemek    1)сөөгүнө    өтүп    кетүү

(мис.  суук). 2)өтм.  чучугуна че-

ilk

йин жетүү. o söz ~lerine kadar işledi ошол сөз сөөгүнө/чучугуна чейин жетти. ~lerine kadar ıslan- mak суу өтмө катарынан өтүп кет- мек. ~ini kemirmek (оору) сөөгүн сыздатуу. ~i kurumak жаны каша- юу, чыдамы түгөнүү. ~ini kurut- mak (бирөөнүн) жанын кашайтуу, сабырын/чыдамын түгөтүү, айла- сын кетирүү. ~ine tak demek жа- нына таш батуу. ~ yağı сөөк майы.

iliklemek топчулоо, иликтөө, бүчүлөө.

ilikli   I   чучуктуу.   ~   kemik   чучуктуу сөөк.

ilikli  II  1.топчулуу/илиги/бүчүсү  бар.

2.топчуланган, бүчүлөнгөн.

iliksiz 1.бүчүсүз, топчулуксуз. 2.бүчү-

лөнбөгөн, топчуланбаган.

ilim,-lmi илим, билим. ~ adamı илим- поз, окумуштуу. ~ini almak (бир ишти)  так  үйрөнүп  алуу,  адис

болуп чыгуу.

ilinti 1.илинчек, байланыш (эки нерсе арасында).   2.ооз.        кайгы,   капа,

муœ, дарт. 3.тиеше. benim onunla hiç ~m yoktur менин ага эч тиешем жок. 4.илип-илип тигилген тигиш.

ilintilemek   эки   нерсени   бириктирип тигүү.

ilintili        байланыштуу,        тиешелүү,

аралашкан.

ilişik,-ği   1.илиштирилген,   тиркелген, илинген, жармаштырылган. dilek-

çeye ~ olarak sunulan belge арызга тиркелген документ. 2.(бир нерсе- ге) байланыштуу, тууралуу. 3.бай-

ланыш, катнаш, мамиле. cumhur- başkanı seçilenin varsa partisi ile ~i kesilir президенттикке шайланган

кишинин партиясы менен байла- нышы үзүлөт. 4.тиркеме, кошум- ча.  ayrıntılar  ~te  yazılı  кошумча

маалыматтар тиркемеде жазыл- ган. ~i kalmamak байланышы/ мамилеси   калбоо.   ~ini   kesmek

байланышын/мамилесин  үзүү.

ilişikli байланыштуу, тиешелүү.

~ler  тышкы  байланыштар.  diplo-

matik ~ler дипломатиялык байла- ныштар. ~leri kesmek байланыш- тарды/мамилелерди  үзүү.  ~  kur-

mak мамиле түзүү. 2.жол, катнаш. kar yağınca köylerle ~ kesildi кар жааганда  айылдар  менен  байла-

ныш үзүлдү.

ilişkili байланыштуу, тийиштүү, караш- туу.

ilişkin байланыштуу, тууралуу, жөнүн- дө, тиешелүү. yurdun esenliğine ~ bir   karar   мекендин   сактыгына

байланыштуу бир чечим.

ilişkisiz байланышсыз, тиешесиз.

ilişmek        1.илинүү,        чалынуу,        тийип

кетүү. elim çiçeklere ilişmiş olmalı, vazo devrildi колум гүлдөргө тийип кетти болуш керек, ваза то-

голонуп кетти. 2.тийүү, алуу, ара- лашуу. şu kâğıtlara kimse ilişmesin бул кагаздарга  эч ким тийбесин.

1. 3.өтм. (бирөөгө) тийишүү, кий- лигишүү, жабышуу, такуу, тын- чын алуу. ben çalışırken kimse iliş- 

mesin мен иштеп атканда эч ким тынчымы албасын. 4.сөз кылуу, токтолуу, сөз козгоо, тийип өтүү

(бир темадан, маселеден). o konuyu bir daha ilişmeyecek şekilde kapatalım  ал маселени  дагы  бир

жолу козгобой тургандай бүтүрө- лү. 5.коомай отуруу, көчүк басуу. sandalyenin kenarına ilişti отургуч-

тун четине көчүк басты.

iliştirmek 1.илүү, тагуу, чиркөө, байлоо, топчулоо, бүчүлөө. 2.асуу. 3.тир-

көө, жабыштыруу, илиштирүү, жабдуу. dilekçeye bir de açıklama iliştirilmiş арызга бир ачыктама да

тиркелиптир.

ilk, -ki 1.биринчи. ~ defa биринчи жолу.

1. 2.алгачкы. ~ aşk алгачкы махабат. 

~      adım      1)биринчи      кадам.

illetli

2)башталыш. ~ ağızda адегенде, адеп, башта, баарынан мурун. İ~ Çağ байыркы дүйнө, антик доор. ~ elden 1)биринчи колдон, жаœы, колдонулбаган. 2)(бир нерсени) өзүнөн, өз оозунан (угуу). 3)би- ринчиден, алды менен, алгач. ~ firsatta эœ биринчи мүмкүнчү- лүктө, ыœгайы келер замат. ~ görüşte бир көргөндө эле, көрөр замат. ~ göz ağrısı 1)тун баласы, көзүн ачып көргөнү, оозун ачып өпкөнү. 2)алгачкы сүйүүсү/ашы- гы. ~ hamlede 1)адегенде, адеп, баарынан мурун. 2)биринчи эле сыноодо (спортто). ~ insan антроп. алгачкы адам. ~ iş olarak баарыдан мурун, биринчи кезекте.

~ kalemde башынан. ~ nefesini almak көз жаруу, төрөлүү. ~ önce башта, башында, алды менен. ~ öncü баштоочу, чыйыр салган. ~ örnek прототип, архетип. ~ yardım 1)биринчи/тез жардам (медици- налык). 2)тез жардам станциясы. ~ yardım çantası тез жардам сумка- сы. ~ yardım hastanesi тез жардам ооруканасы. ~ yarı биринчи жарым/тайм (спорт мелдешинде).